वेदनांतून आशेच्या किरणाकडे

"वेदनांतून आशेच्या किरणाकडे: कर्करोग रुग्णांची मानसिक स्थिती आणि समस्या निवारण"

गेल्या आठवड्यात एक केस आली... Anxiety ची केस आहे असे डॉक्टरांकडून कळवण्यात आले होते. मी, "काय होते आहे मावशी?" अशी सुरुवात करताच...

एकदम खड्या आवाजात, "काही नाही ग, ब्रेस्ट कॅन्सर झालाय... ऑपरेशन करायचे आहे पण तो विचार केला की धडधड वाढते... बाकी कॅन्सरला मी नाही घाबरत..." असे त्या म्हणाल्या.

मी तर अगदी आश्चर्याने त्यांच्याकडे बघतच होते. त्यावर पुढचा विनोद स्वतःच करून त्या मोकळ्या झाल्या...

"अगं, तशीही 70 ची झालीय, लोंबकल्लेच आहेत... काढून टाकले तर निदान ओझं तरी कमी होईल... आयुष्यभर मोठ्या आकारामुळे त्रासच झालेला मला... मी तर डॉक्टरला बोलले, दोन्ही काढून टाका."

काय बोलावं या विचारातच राहिले मी...

क्षणभर शांत होऊन पुढे विचार आला की स्वीकार केला, तर या इतक्या गंभीर आजारांवरही मात करण्याची क्षमता आपल्यात निर्माण करता येऊ शकते.

या एका केसच्या अनुभवातून असे वाटले की, कर्करोगाच्या या लढ्यात कोणकोणत्या मानसशास्त्रीय गोष्टींचा विचार करावा, म्हणून विचारमंथन करण्याचा हा छोटासा प्रयत्न...

कर्करोगाचे निदान आणि प्रारंभिक मानसिक आघात

कर्करोग हा केवळ शरीराच्या पेशींची अनियंत्रित वाढ करणारा आजार नाही, तर तो मानवी मनाच्या आणि अस्तित्वाच्या मुळांना हादरवून टाकणारा एक प्रदीर्घ प्रवास आहे. विज्ञानाने कर्करोगावर अनेक उपचार शोधले असले, तरी कर्करोगाचे निदान झाल्यापासून ते उपचारांच्या शेवटच्या टप्प्यापर्यंत रुग्णाची मानसिक स्थिती एका तीव्र चढ-उताराच्या गर्तेतून जात असते. या स्थितीला शास्त्रीय भाषेत 'डिस्ट्रेस' (Distress) असे म्हणतात.

या लेखात आपण कर्करोग रुग्णांच्या विविध मानसिक समस्या, त्यांचे मूळ आणि या समस्यांवर मात करण्यासाठी 'समस्या निवारण कौशल्ये' आणि मानसशास्त्रीय समुपदेशन कसे कार्य करते, याचा सविस्तर ऊहापोह करणार आहोत.

कर्करोगाचे निदान आणि प्रारंभिक मानसिक आघात

कर्करोगाच्या प्रवासाची सुरुवात निदानाने होते आणि हा क्षण रुग्णासाठी 'ट्रॉमा' किंवा मोठा मानसिक धक्का असतो.

बहुतांश रुग्ण सुरुवातीला 'नकार' (Denial) या अवस्थेत असतात. "हा रिपोर्ट माझा नसेलच," किंवा "डॉक्टरांची काहीतरी चूक झाली असेल," असे विचार मनात येतात. हा नकार म्हणजे मनाची एक संरक्षण यंत्रणा असते, जी अचानक आलेल्या मोठ्या संकटापासून मनाला वाचवण्याचा प्रयत्न करते.

मात्र, जेव्हा वास्तवाचा स्वीकार करावा लागतो, तेव्हा तीव्र भीती आणि चिंता (Anxiety) दाटून येते. ही भीती केवळ मृत्यूची नसते, तर ती येणाऱ्या शारीरिक वेदनांची, केमोथेरपीसारख्या क्लिष्ट उपचारांची आणि त्यातून होणाऱ्या शरीराच्या विद्रुपीकरणाची असते.

उदा. केस गळणे किंवा शस्त्रक्रियेमुळे शरीराचा एखादा भाग काढून टाकणे, हे रुग्णाच्या 'Self-image' ला किंवा आत्मप्रतिमेला मोठा तडा देते. यामुळे रुग्ण स्वतःला आरशात पाहणे टाळतो आणि सामाजिक कार्यक्रमांपासून दूर राहू लागतो.

उपचारादरम्यानचा मानसिक संघर्ष आणि नैराश्य

उपचार सुरू झाल्यावर रुग्णाला शारीरिक थकव्यासोबतच मानसिक थकवा (Fatigue) जाणवू लागतो. केमोथेरपी आणि रेडिएशनचे दुष्परिणाम केवळ शरीरावरच नाही, तर मेंदूच्या कार्यक्षमतेवरही होतात, ज्याला 'केमो-ब्रेन' असेही म्हटले जाते.

यामुळे लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येते, विसरभोळेपणा वाढतो आणि निर्णयक्षमता कमी होते.

या काळात रुग्णाला 'हताशपणा' (Hopelessness) आणि 'अगतिकता' (Helplessness) जाणवते. त्याला वाटते की आपल्या आयुष्याचे नियंत्रण आता पूर्णपणे डॉक्टर आणि औषधांच्या हातात गेले आहे.

यातूनच 'नैराश्य' (Depression) जन्माला येते. नैराश्यामध्ये रुग्णाला अन्नाची चव लागत नाही, झोप येत नाही आणि पूर्वी ज्या गोष्टींमध्ये आनंद वाटत असे, त्या सर्व गोष्टी निरर्थक वाटू लागतात.

"मी आता कुटुंबावर ओझे झालो आहे," हा विचार रुग्णाला आतून पोखरत राहतो. विशेषतः घरातील कमावती व्यक्ती जर रुग्ण असेल, तर आर्थिक विवंचना या मानसिक त्रासात अधिकच भर घालते.

नातेसंबंधांवरील ताण आणि एकाकीपणा

कर्करोग हा केवळ रुग्णालाच नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाला ग्रासतो.

रुग्ण अनेकदा आपल्या भावना कुटुंबासमोर व्यक्त करत नाही, कारण त्याला वाटते की आधीच चिंतेत असलेल्या घरच्यांना अजून त्रास नको.

याउलट, कुटुंबीयही रुग्णासमोर रडणे किंवा दुःख व्यक्त करणे टाळतात.

या 'मास्क' किंवा मुखवट्यामुळे संवाद तुटतो आणि रुग्ण गर्दीत असूनही एकाकी पडतो. त्याला वाटते की त्याच्या वेदना कोणालाच समजत नाहीत.

कधीकधी रुग्णाची चिडचिड वाढते आणि तो विनाकारण जवळच्या व्यक्तींवर ओरडतो. हा राग खरं तर आजारावर असतो, पण तो माणसांवर निघतो, ज्यामुळे नातेसंबंधांमध्ये दुरावा निर्माण होऊ शकतो.

समस्या निवारण कौशल्ये: एक पद्धतशीर दृष्टिकोन

या सर्व मानसिक समस्यांवर मात करण्यासाठी 'प्रॉब्लेम सॉल्व्हिंग स्किल्स' (समस्या निवारण कौशल्ये) हे एक अमोघ शस्त्र ठरते.

मानसशास्त्रानुसार, जेव्हा आपण संकटाकडे एक मोठी, न सुटणारी भिंत म्हणून पाहतो, तेव्हा आपण हतबल होतो. पण जेव्हा आपण त्या भिंतीच्या विटा पाडून एक-एक वीट बाजूला करतो, तेव्हा मार्ग सापडतो.

ही प्रक्रिया खालीलप्रमाणे कार्य करते:

१. समस्येची स्पष्ट व्याख्या करणे

अनेकदा आपली भीती अस्पष्ट असते.

"मला खूप टेन्शन आलंय," हे म्हणणे सोपे आहे, पण टेन्शन नेमके कशाचे आहे? पैशांचे? वेदनांचे? की मुलांच्या भविष्याचे?

रुग्णाने कागद-पेन घेऊन आपल्या सर्व समस्या लिहून काढल्या पाहिजेत. जेव्हा समस्या डोळ्यासमोर स्पष्ट येते, तेव्हा मेंदू घाबरणे थांबवून विचार करायला लागतो.

२. पर्यायांचा विचार करणे (Brainstorming)

प्रत्येक समस्येवर किमान तीन ते चार उपाय असू शकतात.

समजा, उपचारांमुळे घरच्या कामात मदत करता येत नाहीये, हा प्रश्न असेल, तर त्यावर उपाय काय?

एखादी मदतनीस ठेवणे, नातेवाईकांची मदत घेणे किंवा कामाचे स्वरूप बदलणे.

यातील जो पर्याय सर्वात सोयीचा वाटेल, तो निवडणे म्हणजे सक्रियता होय.

३. नियंत्रणाचे वर्तुळ (Circle of Control)

रुग्णाने हे समजून घेणे आवश्यक आहे की जगात दोन प्रकारच्या गोष्टी असतात.

एक ज्या आपल्या नियंत्रणात आहेत आणि दुसऱ्या ज्या आपल्या नियंत्रणाबाहेर आहेत.

कॅन्सरच्या पेशी कशा वाढतात हे रुग्णाच्या हातात नाही, पण वेळेवर औषध घेणे, पौष्टिक आहार घेणे आणि सकारात्मक विचार करणे हे पूर्णपणे रुग्णाच्या हातात आहे.

जेव्हा रुग्ण आपल्या 'नियंत्रणाच्या वर्तुळा'वर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा त्याची अगतिकता कमी होते.

मानसशास्त्रीय समुपदेशनाचे महत्त्व आणि उदाहरणे

केवळ स्वतःचे प्रयत्न पुरेसे नसतात, अशा वेळी व्यावसायिक समुपदेशकाची (Counselor) भूमिका महत्त्वाची ठरते.

समुपदेशन म्हणजे केवळ 'सल्ला' देणे नव्हे, तर रुग्णाला स्वतःची ताणतणाव हाताळण्याची क्षमता ओळखायला लावणे होय.

अ) बोधनात्मक वर्तणूक उपचार (CBT)

यात रुग्णाच्या 'विचारांच्या साखळी'वर काम केले जाते.

जर रुग्ण विचार करत असेल की "माझे आयुष्य आता संपले आहे," तर समुपदेशक त्याला विचारतात, "या विचारासाठी तुमच्याकडे काय पुरावा आहे?" आणि "या विचाराचा तुम्हाला काय फायदा होतोय?"

हळूहळू रुग्णाला समजते की त्याचे विचार हे वास्तव नसून ते आजारपणामुळे निर्माण झालेली विकृती आहे.

तो "मी संपलो आहे" ऐवजी "मी सध्या कठीण काळातून जात आहे आणि मी लढत आहे" असा विचार करायला शिकतो.

ब) स्वीकृती आणि वचनबद्धता (ACT)

अनेक रुग्ण आजाराशी इतके लढतात की त्यातच त्यांची शक्ती खर्च होते.

ACT मध्ये शिकवले जाते की, वेदना ही जीवनाचा भाग आहे, तिला स्वीकारणे म्हणजे हार मानणे नाही.

आजार असतानाही मी आजच्या दिवसात काय चांगले करू शकतो?

कदाचित जुन्या मित्राला फोन करणे किंवा एखादे गाणे ऐकणे.

जेव्हा रुग्ण वर्तमानाचा स्वीकार करतो, तेव्हा भविष्याची चिंता कमी होते.

क) अर्थ-शोध (Meaning-Centered Therapy)

प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ व्हिक्टर फ्रँकल यांनी म्हटले होते की, ज्याच्याकडे जगण्यासाठी 'का' (Why) आहे, तो कोणत्याही 'कसे' (How) ला सहन करू शकतो.

समुपदेशक रुग्णाला त्याच्या जीवनाचा उद्देश शोधायला मदत करतात.

नातवंडांचे लग्न पाहणे असो किंवा आपले अनुभव लिहून काढणे असो, जेव्हा जगण्याला एक अर्थ मिळतो, तेव्हा वेदना सुसह्य होतात.

सामाजिक आणि कौटुंबिक भूमिका

कर्करोगाच्या लढाईत समाज आणि कुटुंब हे 'बॅक बोन' किंवा पाठीचा कणा असतात.

रुग्णाला "तुला काही होणार नाही, तू बरा होशील" असे पोकळ आश्वासन देण्यापेक्षा "तू ज्या परिस्थितीतून जातोयस ती कठीण आहे, पण आम्ही तुझ्यासोबत आहोत," हे म्हणणे जास्त दिलासादायक असते.

रुग्णाला त्याचे छंद जोपासण्यास प्रवृत्त करणे, त्याला घरगुती निर्णयांमध्ये सामील करून घेणे आणि त्याला 'रुग्ण' म्हणून न वागवता एक 'व्यक्ती' म्हणून वागवणे, हे त्याच्या मानसिक आरोग्यासाठी संजीवनी ठरते.

ग्रामीण भागात किंवा जिथे साक्षरतेचे प्रमाण कमी आहे, तिथे कर्करोगाबद्दल अनेक गैरसमज असतात.

"हा पूर्वजन्मीच्या पापांचं फळ आहे" किंवा "हा विटाळ आहे" अशा अंधश्रद्धांमुळे रुग्णाचे मानसिक खच्चीकरण होते.

अशा वेळी योग्य शास्त्रीय माहिती आणि समुपदेशन हे केवळ रुग्णालाच नाही, तर समाजालाही दिशा देते.

निष्कर्ष

कर्करोगावर विजय मिळवणे म्हणजे केवळ शरीरातील गाठ नष्ट करणे नव्हे, तर मनातील भीती आणि मरगळ दूर करणे होय.

औषधे शरीरावर उपचार करतात, पण 'समस्या निवारण कौशल्ये' आणि 'सकारात्मक दृष्टिकोन' मनावर उपचार करतात.

हा प्रवास निश्चितच कठीण आहे, वेदनादायी आहे, पण तो अशक्य नाही.

जेव्हा विज्ञान आणि मानवी इच्छाशक्ती एकत्र येतात, तेव्हा कर्करोगासारख्या महाभयंकर आजारावरही मात करता येते.

प्रत्येक कर्करोग रुग्णाने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, तुमच्या शरीरात आजार असू शकतो, पण तुमच्या आत्म्याला आजार ग्रासू शकत नाही.

तुम्ही तुमच्या आजारापेक्षा खूप मोठे आहात.

योग्य वेळी घेतलेली मानसशास्त्रीय मदत आणि स्वतःवरील विश्वास तुम्हाला या वादळातून सुखरूप बाहेर काढू शकतो.

हा लढा केवळ जगण्यासाठी नाही, तर सन्मानाने आणि धैर्याने जगण्यासाठी आहे.

डॉ. वनिता राऊत